सात समुन्द्रपारिबाट मैले नियालेको दसैं



मेरो जन्म र जीवनको स्रोत, साधना र सत्यता भनेकै मेरो घर हो । घर भन्नाले सिमेन्ट, इँट्टा, काठ इत्यादिले निर्मित चार पर्खाल होइन । एकअर्काका निम्ति मरिमेट्ने मायाको जग, आपसी समझदारी र साझेदारीको खम्बा, आत्मविश्वास, आत्मनिर्भरता र आत्मसम्मानले कुँदिएका खापा (झ्याल, ढोका), मौलिक कला संस्कृतिको गहन अध्ययनसहितको विचारको स्पेश (अन्तरिक्ष), प्रत्येक मिलिसेकेण्ड तपतप चुहिने पसिनाको छाना र टन्नै दुःखमा पनि हार नमान्ने जीवन बाँच्न जानेको खुशी हाँसोले सजिएको पर्खालले बनेको घरको कुरा गर्दैछु ।

मेरा लागि मेरो परिवार नै मेरो घर हो । सायद सबैका लागि यस्तै हुनुपर्छ, त्यसैले त घरपरिवार दुई फरक शब्दहरु एउटै भएका होलान् । जुनसुकै सुखमा होस् वा दुःखमा, सुरुवात र अन्त्य घरबाट नै हुन्छ । त्यसो त २०७२ सालमा भूकम्पका कारण खेतको आलीमा खुल्ला आकाशमुनि सुतिरहँदा पनि घर नै मस्तिष्कमा घुमिरहेको थियो । २०७५ जेठ ९ गते विश्कै अग्लो स्थान सगरमाथामा घोप्टो परेर धन्यवादका आँसु झार्दा पनि घर नै सम्झिरहेको थिएँ र आज विश्वविख्यात विश्वविद्यालयमा युवा वैज्ञानिकको भूमिका निभाइरहँदा पनि घरको मायाले निथ्रुक्कै भिजेको छु । झन् दसैंको माहोल हुँदा घरको सम्झनाले नसताउने त कुरै भएन ।

सानो हुँदा बैगलभरि बेलुन र चंगा भरिएको समय नै दसैं हुन्थ्यो । हजुरबुवासँग चंगा, धागो किन्न ढिपी गर्थ्यौं । हामी कागजको मान्छे बनाउँथ्यौं । अनि त्यसमा के–के लेख्थ्यौं । म चाहिँ आमालाई चन्द्रमाबाट घर फर्कन आग्रह गर्थें । हामी कागजको मान्छेलाई बेलुनमा राखेर उडाउँथ्यौं । त्यसो गर्दा देवताहरुका राजा इन्द्रले हाम्रा कुरा सुन्छन् र पानी पर्न बन्द हुन्छ, मौसम काइदाको राम्रो हुन्छ भनेर हजुरबा भन्नुहुन्थ्यो । म चाहिँ त्यो बेलुन उड्दै आकाशमा देखिरहेको चन्द्रमासम्म पुग्छ, आमाले मेरो सन्देश पाउनुहुन्छ र घर फिर्नुहुन्छ भन्ने सोच्थें । दसैंको सुरुवात नै यसरी हुन्थ्यो । चंगा उडाउन चाहिँ मैले सानैमा भाईबाट सिकेकी हुँ ।

बाज्याको चंगी

सानो हुँदा बैगलभरि बेलुन र चंगा भरिएको समय नै दसैं हुन्थ्यो । हजुरबुवासँग चंगा, धागो किन्न ढिपी गर्थ्यौं । हामी कागजको मान्छे बनाउँथ्यौं । अनि त्यसमा के–के लेख्थ्यौं । म चाहिँ आमालाई चन्द्रमाबाट घर फर्कन आग्रह गर्थें । हामी कागजको मान्छेलाई बेलुनमा राखेर उडाउँथ्यौं । त्यसो गर्दा देवताहरुका राजा इन्द्रले हाम्रा कुरा सुन्छन् र पानी पर्न बन्द हुन्छ, मौसम काइदाको राम्रो हुन्छ भनेर हजुरबा भन्नुहुन्थ्यो । म चाहिँ त्यो बेलुन उड्दै आकाशमा देखिरहेको चन्द्रमासम्म पुग्छ, आमाले मेरो सन्देश पाउनुहुन्छ र घर फिर्नुहुन्छ भन्ने सोच्थें । दसैंको सुरुवात नै यसरी हुन्थ्यो । चंगा उडाउन चाहिँ मैले सानैमा भाईबाट सिकेकी हुँ ।

सानो छँदा हामी मोहनी नखः भक्तपुरको घरमा मनाउथ्यौं । लामो दसैं बिदा त्यसमा पनि बाज्याअजि (हजुरबा हजुरआमा) भनेपछि म हुरुक्कै । बालमस्तिष्कको लोभ के भने नि बाज्याको हात समाउँदै सुकुलढोका, दत्तात्रय, पचपन्न झ्याले दरबार घुम्न पाउने विशेषगरी तलेजु भवानीको रहस्यमयी कथा सुन्न पाउने समय पो थियो त दसैं । त्यतिबेला अहिले जस्तो मासु भन्ने बित्तिकै किन्न पाइँदैनथ्यो । विशेष चाडवाडमा टोलका सबैले मिलेर राँगा खसी किन्थे र बाँडीचुँडी मासु भाग लगाउँथे । मासु भाग लिन जाँदा होस्, बजारमा किनमेल गर्न जाँदा वा साथीसँग हुक्का तान्दै गफ गर्न होस् जहाँ जानुहुँदा पनि म बाज्याको पुच्छरजस्तै पछि–पछि लाग्थें । सानोमा मेरो स्वभाव चंगाको जस्तै थियो अरे । अलि लजालु, अलि निडर, अलि धेरै चकचके, अनि धेरै आज्ञाकारी पनि । त्यसैले म बाज्याको चंगी थिएँ । मलाई उहाँले चंगी चंगी भनेर बोलाउनुहुन्थ्यो ।

प्रत्येक दिन बिहान सबेरै अजिले घरआँगन सबै बढारकुँढार गर्नुहुन्थ्यो । त्यसपछि हामी पानी भर्न जान्थ्यौं । अजिसँग सानो पित्तलको घः (घडा)मा चोकको इनारमा पानी लिन जाँदा ‘मै छोरी सुन्दरी, कसरी भरुँ पानी भन्दै’ गुनगुनाउँदै मजस्तै साना साथीहरुसँग पानीमा खेल्दै पानी भर्थ्यौं । म त्यसरी नै निल (चोखो पानी) लिएर घर फर्कन्थें । घरको कान्छी भएकाले पूजाआजा गर्ने जिम्मेवारी मेरो थियो । दसैंका बेला घटस्थापनादेखि प्रत्येक दिन कम्तीमा १२ ओटा मन्दिरमा पूजा गर्नुपथ्र्यो । अनि अजिलाई जस्तै मलाई पनि भ्याइनभ्याई हुन्थ्यो । म अजिलाई पूजाथाली मिलाउन, माला बुन्न र अघि भनेजस्तै निल लिन सघाउँथें । कहिलेकाहीँ म पूजा गर्न नजाने भनेर रुन्थें । बिहान उज्यालो हुनुअघि नै पूजाको काम सकिसक्नुपथ्र्यो, त्यति चाँडै उठ्न कसलाई मन हुँदो हो !

भक्तपुरको दसैंघर

प्रत्येक दिन बिहान सबेरै अजिले घरआँगन सबै बढारकुँढार गर्नुहुन्थ्यो । त्यसपछि हामी पानी भर्न जान्थ्यौं । अजिसँग सानो पित्तलको घः (घडा)मा चोकको इनारमा पानी लिन जाँदा ‘मै छोरी सुन्दरी, कसरी भरुँ पानी भन्दै’ गुनगुनाउँदै मजस्तै साना साथीहरुसँग पानीमा खेल्दै पानी भर्थ्यौं । म त्यसरी नै निल (चोखो पानी) लिएर घर फर्कन्थें । घरको कान्छी भएकाले पूजाआजा गर्ने जिम्मेवारी मेरो थियो । दसैंका बेला घटस्थापनादेखि प्रत्येक दिन कम्तीमा १२ ओटा मन्दिरमा पूजा गर्नुपथ्र्यो । अनि अजिलाई जस्तै मलाई पनि भ्याइनभ्याई हुन्थ्यो । म अजिलाई पूजाथाली मिलाउन, माला बुन्न र अघि भनेजस्तै निल लिन सघाउँथें । कहिलेकाहीँ म पूजा गर्न नजाने भनेर रुन्थें । बिहान उज्यालो हुनुअघि नै पूजाको काम सकिसक्नुपथ्र्यो, त्यति चाँडै उठ्न कसलाई मन हुँदो हो !

तर, अजि र बाज्याले मलाई मीठो तरिकाले फकाउनुहुन्थ्यो । ‘हेर त तिमी आउँछ, एउटा लड्डु खान पाउँछु भनेर तिम्रो साथी गणेद्यः (गणेश भगवान) कुरिरहनु भएको छ ।’, अजि ग्वाखँचा (झ्यालजस्तो सानो प्वाल) बाट परको मन्दिर देखाउँदै भन्नुहुन्थ्यो । तिमी चंगाजस्तै सरररर उडेर पुगिहाल्छौ नि त्यहाँ । एकैछिनमा पूजा सक्छ । फेरि हामी आगँ छें (कुल देवताको घर) पनि त जानुपर्छ, सेल पापड बर्फी खानुपर्छ ।’ बाज्याले थप्नुहुन्थ्यो । उहाँहरुको मायामा म पग्लिहाल्थें । अनि गणेश, घरको आँगनमै रहेको पञ्चबुद्धको चैत्य, करुणामय, तलेजु भवानी, इन्द्रायणी, कुमारी, भद्रकाली, बाराही, महेश्वरी, महाकाली, महालक्ष्मी, ब्रह्मायणी, त्रिपुरासुन्दरी लगायत विभिन्न मन्दिरमा अजिले सिकाउनु भए जसरी पूजा गर्थें । बिहान पूजा सकेर साँझ फेरि ती मन्दिरहरुमा बत्ती बाल्न जानुपथ्र्यो । दसैंको दश दिनको दैनिकी मेरो यही हुन्थ्यो ।

अन्तिम र मूल पूजा चाहिँ कुलदेवताको घर तथा कुलपिठमा हुन्थ्यो । खासमा भन्ने हो भने त्यतिबेला, जमरा राख्नेदेखि सबै मूल पूजा कार्यविधि कुल देवताको घरमा नै हुन्थ्यो र आजको दिनसम्म पनि पहिलो मोहनी सिन्ह (मोहनी नखःको मुख्य विशेष टिका) हामी कुल देवताको घरमै लगाउँछौं । कुलदेवताको घरभित्र विभिन्न शक्तिस्वरुपाहरुको प्राचिन अमूर्त चित्रकलाहरु छन् । हरेक चित्रकलामुनि मेरा बाज्या रत्न काजी शाक्यसँगै अन्य बाज्याहरुको नाम लेखिएको छ । मेरा लागि वास्तवमा ग्यालरी गएर चित्रकला अवलोकन गर्ने बानी त्यहिँबाट आरम्भ भएको हुनुपर्छ । कला, संस्कृति, बाजागाजा, नृत्य, रंगमञ्चप्रतिको मेरो साख वा मोह पनि त्यहि संस्कारले सिञ्चित हुनुपर्छ । त्यतिबेला बाज्या मेरो हरपूजाको साथी हुनुहुन्थ्यो अथवा म बाज्याको ।

ए साँच्ची मैले झण्डै भुलेको । दसैंको केही दिन अघि दसैंका लागि भनेर अजिले घरमै स्याउ, अंगुर, अम्बाजस्ता फलपूmलको ऐला (रक्सी) र थ्वं (छ्यांग) पार्नुहुन्थ्यो । बाज्याले दाउरा जम्मा गर्न र आगो फुक्न सहयोग गर्नुहुन्थ्यो, म पानी ओसार्न । रक्सी पारेपछि अजिले खाजामा बजि (चिउरा), तखाः (थलथले), सन्याखुना (मासुको झोलमा माछा मिसिएको विशेष पकवान) र ह्याउँ थ्वं (रातो छ्यांग) खान दिनुहुन्थ्यो । त्यो क्षण, अहिले सम्झिँदा पनि मेरो मुख रसाउँछ ।

मोहनी नखः भरिको सबैभन्दा प्रिय दिन मेरा लागि कुछि भ्वय् हो । कुछि अर्थात् २ माना, भ्वय् अर्थात् भोज अर्थात् केराको पातमा २ माना चिउरा र कम्तीमा पनि ८ थरीका विभिन्न परिकार राखेर सारा परिवार एकसाथ सुकुल (परालको चकटी)मा क्रमबद्ध बसेर खाइने भोज । महाअष्टमीका दिन रात्री भोजनका रुपमा कुछि भ्वय् खाइन्छ । म सानो छँदा, रोलक्रम अनुसार सुकुलमा पलेटी कसेर भोज खान बस्दा म सबैभन्दा मुनितिर बस्नुपर्ने भएतापनि म कि त बासँग कि त बाज्यासँगै बस्थें । बाज्या र बासँगै बस्न पाउँदा कत्रो गौरव महशुस हुन्थ्यो । बाज्या र बा आफ्नो भागको अण्डा पनि हामी बच्चाहरुलाई नै दिनुहुन्थ्यो ।

कुछि भ्वय् र युगको प्रदर्शनी

मोहनी नखः भरिको सबैभन्दा प्रिय दिन मेरा लागि कुछि भ्वय् हो । कुछि अर्थात् २ माना, भ्वय् अर्थात् भोज अर्थात् केराको पातमा २ माना चिउरा र कम्तीमा पनि ८ थरीका विभिन्न परिकार राखेर सारा परिवार एकसाथ सुकुल (परालको चकटी)मा क्रमबद्ध बसेर खाइने भोज । महाअष्टमीका दिन रात्री भोजनका रुपमा कुछि भ्वय् खाइन्छ । म सानो छँदा, रोलक्रम अनुसार सुकुलमा पलेटी कसेर भोज खान बस्दा म सबैभन्दा मुनितिर बस्नुपर्ने भएतापनि म कि त बासँग कि त बाज्यासँगै बस्थें । बाज्या र बासँगै बस्न पाउँदा कत्रो गौरव महशुस हुन्थ्यो । बाज्या र बा आफ्नो भागको अण्डा पनि हामी बच्चाहरुलाई नै दिनुहुन्थ्यो ।

हाम्रो घरमा त्यस दिन, दिनभर सारा परिवारसँगै चंगा उडाउने, तास खेल्ने (रमाइलोका लागि मात्र), अंताकछिरी खेल्ने, अनि सबै सँगै मिलेर रात्री भोजको तयारी गरिन्थ्यो । तपाईंलाई वः (मास वा मुंगीको बारा जस्तो नेवारी परिकार) पक्कै थाहा छ होला । वः पकाउन सुरुमा मासको पेस्ट बनाउनुपर्छ । त्यो पेस्ट बनाउने जिम्मा चाहिँ बाज्यासँगै हामी बच्चा पार्टीको हुन्थ्यो । मलाई मरमसला मिलाएर चट्ट पारेको काँचो पेस्ट खान औधी मनपर्छ, जुन मैले बाज्याबाटै अनुकरण गरेको हो । भोजका सारा तयारी पूजा भएपछि सुरुमा पेखालाखे (दैलोको देवता), गणेश, भैरव, घरभित्रको देवता, पितृ सबैलाई भाग चढाएपछि मात्र परिवारभित्रको खानपान सुरु हुन्छ । घरभित्र भएकाले मात्र होइन घरबाहिर भएका कोही भोका प्राणीले पनि अन्नसेवन गर्न सकोस् भनेर त्यसरी सबै स्थानमा पूजाभाग चढाउने चलन सुरु गरिएको रे ।

कुछि भ्वय्कै दिन महानवमीमा पूजा गर्नुपर्ने ज्यावल

वर्कसप, सवारीसाधन सबै सफा गरी पूजाका लागि तयार गरिन्छ । महानवमी भन्दा चाहिँ मलाई काठमाडौंमा तलेजुको दर्शन गर्न घण्टौं लाइन बसेको, कुमारीको हातबाट टिका थापेको, मैले किस्ताबन्दीमा जोडेको स्कुटर र ह्वाइट बोर्ड–मार्कर, मेरो पहिलो कमाई र भाईले बडो दुःखका साथ सुरु गरेको ज्यासः पसः (सुनचाँदीको गरगहना डिजाइन गर्ने पसल), उसको पहिलो इलम, बिनिता दिदीको रगत पसिना बगेको पेन्टिङ ब्रस र क्यानभास, दिदीहरुको ग्राफिक डिजाइनिङका मेसिन, सिलाइकटाइका मेसिन, बाको वेल्डिङ मेसिन अनि बाज्याको कतांमुंग (गरगहनामा बुट्टा कोर्न प्रयोग गरिने विशेष औजार) झलझली याद आउँछ । मैले भोगेको तीनपुस्ताको संघर्षको कथा, दुःखव्यथा र जीवनको गाथा महानवमीको बिहान एउटा पूजामा सबै छर्लङ्ग हुने, मानौं त्यहाँ सिंगो युगको प्रदर्शनी भइरहेछ ।

दशमीको दिनको अर्को अविस्मरणीय क्षण गुहेश्वरीको दर्शन गर्नु हो । हाम्रो बा प्रत्येक दशमीको दिन गुहेश्वरीको दर्शन गर्न पैदल असन काठमाडौंबाट पशुपतिक्षेत्र जानुहुन्थ्यो । अनि म बाज्याको मात्र होइन बाको पनि पुच्छर । पुच्छर लागेरै बाको हात समाउँदै गुहेश्वरी घुम्न जान्थें । सानो छँदा बासँग कुरा गर्न साह्रै डर लाग्थ्यो । त्यसैले पनि होला, त्यो दिन भने बाले किनिदिनुभएको अथवा दिदीले सिलाइदिनुभएको नयाँ लुगामा चिटिक्क परेर बाको हात समाउँदै निस्फिक्री सहर घुम्नुको रोमाञ्चक अनुभव म बयान गर्न सक्दिनँ । मेरा लागि त्यो पल दसैंको वरदान बराबर थियो ।

निधारमा थापेको आशिर्वाद

मैले अघि नै भने नि मोहनी नःखको पहिलो मोहनी सिन्ह (कालो रंगको टिका) हामी कुलदेवताको घरमै ग्रहण गर्छौं । अनि बल्ल घरमा टिका लगाइन्छ । टिका लगाउने बेला ‘भाग्मानी हुनु, निरोगी हुनु, विजयी हुनु’ भनेर बाज्या अजिले आशिर्वाद दिनुहुँदा क्या खत्रा महशुस हुन्थ्यो मलाई । मानौं म संसारकै सबैभन्दा ठूलो युद्धको योद्धा हुँ । तर, वास्तवमा आफूभित्रको आफैलाई जितेर जीवन जीउनुभन्दा ठूलो युद्ध र बाँच्न जान्ने मान्छे भन्दा ठूलो योद्धा अर्को कुनै नहुने रहेछ ।

दशमीको दिनको अर्को अविस्मरणीय क्षण गुहेश्वरीको दर्शन गर्नु हो । हाम्रो बा प्रत्येक दशमीको दिन गुहेश्वरीको दर्शन गर्न पैदल असन काठमाडौंबाट पशुपतिक्षेत्र जानुहुन्थ्यो । अनि म बाज्याको मात्र होइन बाको पनि पुच्छर । पुच्छर लागेरै बाको हात समाउँदै गुहेश्वरी घुम्न जान्थें । सानो छँदा बासँग कुरा गर्न साह्रै डर लाग्थ्यो । त्यसैले पनि होला, त्यो दिन भने बाले किनिदिनुभएको अथवा दिदीले सिलाइदिनुभएको नयाँ लुगामा चिटिक्क परेर बाको हात समाउँदै निस्फिक्री सहर घुम्नुको रोमाञ्चक अनुभव म बयान गर्न सक्दिनँ । मेरा लागि त्यो पल दसैंको वरदान बराबर थियो ।

दसैंका दिनहरुलाई फर्केर हेर्दा म आफू अझ विशेषतः दिदीहरु, अजिलाई जहिल्यै भ्याइनभ्याइ भएको मात्र सम्झन्छु । सबैका लागि रमाइलो भइरहँदा घरका महिला सदस्यहरु कामधन्दाले यति व्यस्त रहन्छन् कि सुस्केरा हाल्ने समयसम्म हुन्न । दसैं वा मोहनी नखः वा जुनसुकै चाडवाड सबैका लागि हुनुपर्छ र हो । त्यसैले एउटा हार्दिक विनम्र अनुरोध घरमा हुने महोत्सवमा मात्र होइन जुनसुकै काम पनि परिवारका हरेक सदस्यहरुको समान सहभागिता हुने गरी मिलीजुली गरे, दसैंको वास्तविक मज्जा वा रमाइलो हुन्थ्यो ।

सात समुन्द्रपारिबाट शुभकामना

दसैंका दिनहरुलाई फर्केर हेर्दा म आफू अझ विशेषतः दिदीहरु, अजिलाई जहिल्यै भ्याइनभ्याइ भएको मात्र सम्झन्छु । सबैका लागि रमाइलो भइरहँदा घरका महिला सदस्यहरु कामधन्दाले यति व्यस्त रहन्छन् कि सुस्केरा हाल्ने समयसम्म हुन्न । दसैं वा मोहनी नखः वा जुनसुकै चाडवाड सबैका लागि हुनुपर्छ र हो । त्यसैले एउटा हार्दिक विनम्र अनुरोध घरमा हुने महोत्सवमा मात्र होइन जुनसुकै काम पनि परिवारका हरेक सदस्यहरुको समान सहभागिता हुने गरी मिलीजुली गरे, दसैंको वास्तविक मज्जा वा रमाइलो हुन्थ्यो ।

हुनतः अहिले नेपाली समाजको चेतनास्तर बढेको छ । त्यसैले सायद यो भनिरहनु त पर्दैन तर दसैं भन्दै जाँडरक्सीमा डुबेर घरपरिवार समाजमा तमासा देखाउँने र जुवातासमा समयपैसा बर्बाद गर्ने बन्द नै गरौं । ऋण लिई खसी काटेर वर्षौभरि रुनुभन्दा जे छ जति छ एकआपसमा बाँडीचुँडी मिलेर मनाऔं । हुनेले पनि सो–अफ नगरौं बरु हृदय फराकिलो पारी दुई मुठी खोलेर नहुनेलाई बाँडौं ताकि दसैंको खुशियाली तपाईंको मुठीबाट जनजनको घर–घर भित्र कुदोस् । देश विदेश जहाँ हुनुहुन्छ, तपाईंहरु सधैंभरि स्वस्थ, सुखी, सफल र समृद्ध रहनुहोस्, सात समुन्द्र पारिबाट यहाँ सबैलाई मोहनी नखः, दसैंको मंगलमय शुभकामना ।

रोजिता बुद्धाचार्य द्धारा लिखित अन्य सामाग्रीहरु
नेदरल्याण्ड्समा यसरी भएको छ, यौन व्यवस्थापन
मेरो क्यानभासमा झमक घिमिरे
अमेरिकाबाट हिमाल मुनिको यात्रा
यी ५ विषय, जो नेदरल्याण्ड्ससँग सिक्न सकिन्छ



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित खबरहरु

सन् २०२० को एक तथ्यांक अनुसार करिब १६ लाख जनसंख्या भएको काठमाडौं उपत्यकामा प्रत्येक दिन झण्डै १२ लाख सवारी साधन

‘ब्लु डायरी’ नाम सुन्नासाथ हामीलाई ‘ब्लु’ शब्दले पक्कै झस्काउँछ । किन कि नेपाली समाजमा ब्लु शब्दले पारेको प्रभाव त्यस्तै छ

यातायात व्यवस्था विभागले सवारी चालक अनुमति पत्र (लाइसेन्स) आवेदन खुला गरेको छ । कोरोना महामारीका कारण विगत ६ महिनादेखि बन्द

कमेडी च्याम्पियन २ का विजेता भरतमणि पौडेलले पूर्वयुवराज पारस शाहसँग भेट गरेका छन् । दुवैबीच एक घन्टा कुराकानी भएको थियो