के हो ताण्डव नृत्य ?



डा.गुरुप्रसाद सुवेदी
प्राचार्य, महेश संस्कृति गुरुकुल विद्यापिठ

भरतनात्य शास्त्रमा नृत्यशास्त्र प्रसिद्ध छ । एकजना चन्दी नाम गरेका व्यक्तिले नृत्यसम्बन्धि नृत्यशास्त्र प्रतिपादन गरेका छन् । शास्त्रमा उल्लेख गरेको चन्दिका नाच्ने सिद्धान्त र कलालाई ताण्डव नृत्य भनिएको हो ।

भगवान शिवको ताण्डव नृत्य र अरु नृत्यमा भिन्नता छ । अरु नृत्यमा अनुशासनका साथै ताल र सुरको आवश्यकता पर्छ । ताण्डव नृत्य स्वतन्त्र र उन्मुक्त हुन्छ । यो नृत्यमा कुनै बन्धन र सिमा हुँदैन । खुलेर मस्त तरिकाले नृत्य गरिन्छ । यसलाई नै ताण्डव नृत्यको सामान्य आधारभूत सिद्धान्त भनिन्छ । भगवान शिवजी हामीले बनाएका सिद्धान्त र सिमाभित्र रहेर नाच्नु भएको होइन । उहाँ स्वतन्त्र रूपमा खुलेर नाच्नु भएको थियो भन्ने अर्थमा ताण्डव नृत्य नाम दिइयो ।

शिवजीले जसरी नाच्नु भयो त्यो नृत्य उन्मुक्त नृत्य हो भन्ने अर्थ चन्दी ऋषिले नाम दिएर ताण्डव नृत्य भनिएको हो । शिवजी नाच्नुको अर्थ एउटा शिव तत्व सर्वत्र संसारमा व्याप्त छ । सृष्टि हुनुपूर्व पनि शिव छ र शिव तत्व सर्वत्र व्याप्त छ । सर्वत्र शिव तत्व नै नृत्य गरिरहेको छ, देखा परिहेको छ भन्ने अर्थमा वेद र उपनिषद्का मन्त्रहरूले संकेत गरेपछि प्रयोजनको रूपमा भनियो ।

पुराणमा उल्लेख भएअनुसार शिवले जुन ढंगले नाच्नु हुन्थ्यो । त्यो नृत्य उन्मुक्त हुन्थ्यो । त्यस नृत्यमा कुनै सिमा, संकोच, बन्धन केही पनि हुदैनथ्यौं । कुनै ताल, सुर जस्ता नृत्यका अनुशासन हुदैनथ्यो । शिवको उन्मुक्त नृत्य वा शिवले आफ्नै ढंगमा गर्ने नृत्यको अर्थ नै ताण्डव नृृत्य हो ।

ताण्डव नृत्य गर्न शिरमा गंगा बगेको र चन्द्रमा लगाईन्छ । घाँटीमा रुद्राक्षको माला र सर्पको माला लगाइन्छ । पाखुरामा पनि सर्पको माला लगाइन्छ । कानमा कुण्डल लगाउने र यज्ञपत्र नेर तेस्रो नेत्र बनाइन्छ । मृगको छाला जिउमा बाँधिन्छ । साथै, हातमा डमरु, त्रिशुल लिएर नृत्य गरिन्छ ।

रावणद्वारा रचित शिव ताण्डव स्तोत्रः को मूल कहाँ हो ? यसबारे खोजीक्रम जारी छ । शिव ताण्डव स्तोत्रः रावणको रचना हो भन्ने पुस्तकमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख भएको छैन । तर भारतका पुस्तकालयमा संगृहित पुस्तकमा उल्लेख भएअनुसार रावणद्वारा रचित ताण्डव स्तोत्रः मा दुई वटा विशेषता उल्लेख छन् । रावणको बोलीको शैली र शब्दावलीको श्लोक बनाई उन्मुक्त ढंगको शिवको नृत्यका लागि भन्ने अर्थमा ताण्डव स्वात्र भनियो । यसमा खुल्ला नाच हँुदाको स्वरूपको वर्णन गरिएको छ

जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिझरी ।
विलोल्लवीचिवल्लरी विराजमान मूर्धनी ।।

यसको अर्थ भगवान शिवजीको जटाभित्र गंगाजीको लहरी देखिएको संकेत गरिएको हो । तर ती भनाईहरूका शब्द प्रयोग जटिल बन्यो, जसकारण ताण्डव नृत्य गरिएको जस्तो देखिन्छ । शब्द संरचनाको विशेषता र शिवजीको उन्मुक्त नृत्यको वर्णन भएकाले ताण्डव स्वात्रमः भनिएको हो । शिवको नाच भैसकेपछि रावणको स्वात्रको वर्णन भएको हो ।

शिवले ताण्डव गर्ने समय हुदैन तर भनाई छ, प्रलयको समयमा शिवको ताण्डव नृत्य हुन्छ । सृष्टिको आरम्भको अगाडि नै भगवान शिवजीको नृत्यको भइरहेको भनिन्छ ।

महेश गोदार, नृत्य निर्देशक

ताण्डव नृत्य गर्ने कुनै समय छैन । तर भगवान शिवले यो नृत्य गर्ने भएकाले शिवको विशेष दिनमा नाचिन्छ ।

पौराणिक कथाअनुसार त्रिपुरासुर राक्षसलाई वध गर्ने बेलामा भगवान शंकरले वीर रस र रौद्र रस प्रकट गरेर नृत्य गरेका थिए, जसलाई शिव ताण्डव भनिन्छ । भगवान शंकरले नै ताण्डव नृत्यको सुरुवात गर्नु भएको हो । यस नृत्यमा क्रोध, अहङ्कार भरिएकाले यो नृत्य पुरुषप्रधान नृत्य हो ।

ताण्डव नृत्य गर्न शिरमा गंगा बगेको र चन्द्रमा लगाईन्छ । घाँटीमा रुद्राक्षको माला र सर्पको माला लगाइन्छ । पाखुरामा पनि सर्पको माला लगाइन्छ । कानमा कुण्डल लगाउने र यज्ञपत्र नेर तेस्रो नेत्र बनाइन्छ । मृगको छाला जिउमा बाँधिन्छ । साथै, हातमा डमरु, त्रिशुल लिएर नृत्य गरिन्छ । यस नृत्यमा चार किसिमका मुद्राहरू अभङ्गा, सभङगा, त्रिभङगा र अतिभङ्गा हुन्छन् । बाद्यवादनमा डमरु, शंख, घन्टी र विशेष गरेर मृदङ्ग बज्छ ।

ताण्डव नृत्यका विभिन्न १६ प्रकार हुन्छन् । सम्भर ताण्डव, त्रिपुरा ताण्डव, कालिका ताण्डव, सध्य ताण्डव र गौरिका ताण्डव गरी यी पाँच ताण्डव नृत्य विशेष मानिन्छन् ।

ताण्डव नृत्य गर्नेे कुनै समय छैन । तर भगवान शिवले यो नृत्य गर्नेे भएकाले शिवको विशेष दिनमा नाचिन्छ । शिवरात्री शक्तिको रात्री भएकाले यो दिन भक्तहरूले ताण्डव नृत्य गरेको पाइन्छ । यो नृृत्य गर्न कुनै विधि विधान नचाहिने भएपनि भक्तिभाव अनिवार्य चाहिन्छ । शिव ताण्डव नृत्यमा वीररस भएकाले माहिलाले यो नृत्य गरे पनि शिवकै भेषमा नाच्ने गरेको पाइन्छ ।

महेश प्रकाश हाडा, शास्त्रीय नृत्य प्रशिक्षक

ताण्डव, शास्त्रमा आधारित नृत्य हो । रौद्र र क्रोध स्वाभावले नाचिने नाच हो यो । शिव भगवानले नाच्ने नृत्यलाई शिव ताण्डव नृत्य भनिन्छ । पौराणिक कालमा शिवजीले आफ्नो क्रोध र खुशी ताण्डव नृत्यबाट नै प्रस्फुटन गर्ने गर्थे । रावणले रचना गरेको ताण्डव स्वत्रभन्दा पहिलेदेखि शिव ताण्डव भएको पौराणिक कथामा उल्लेख छ ।

रावणले युद्ध गर्दा पुज्ने देवता वा प्रिय देवता शिव हुन्, यसकारणले रावणले ताण्डव स्वत्रको रचना गरेका हुन् । शिवले त्रिपुरासुर राक्षसलाई वध गर्ने बेलामा ताण्डव नृत्य गरिसकेपछि रावणले ताण्डव स्वत्रको रचना गरेका हुन् । पार्वती, गणेश लगायतका देवताले गर्ने नृत्यलाई ताण्डव नृत्य भनिदैन ।
ताण्डव नृत्य त्रिशुल र डमरु बोक्दै, यसको ताल र सुरमा क्रोध र अहङ्कार देखाउँदै नाच्ने गरिन्छ । शरीरमा भएको सबै शक्तिको प्रयोग गरी नाचिने भएकाले यो नृत्यलाई उच्चकोटीको नृत्य मानिन्छ ।

प्रस्तुतिः सरिता थारू



...
turantnar

can you buy viagra at cvs On the other side, information technology is on the rise and is changing the way patients and physicians interact together 6, 7

...
Moitutt

crema kamagra In complement and in parallel to advancements in chronopharmacometrics, the field of systems biology has offered considerable and longstanding contributions to better understand circadian phenomena

...
Drermajam

Lateralized colicky pain, hematuria, and confirmatory radiologic studies assist the diagnosis clomid fertility pills

...
patsdiodo

buy cialis generic online cheap The dosage for this medication depends on the type of infection, weight, and age of your pet

...
Deftdiess

stromectol 3 mg tablet Most widely used ovarian COS protocols in poor responders involve stimulation with high doses of FSH 300 450 IU day to maximize the oocyte yield

...
nedeMoozy

Rosacea medicated cream alternative to ivermectin stromectol tablet

...
Fapexpads

Leaders of a highly anticipated study examining the drug tamoxifen s ability to prevent breast cancer say they are changing the consent form provided to the 16, 000 women enrolled in the trial because of new data that confirms the drug may cause other cancers lasix loop diuretic

...
Uningpild

The treatment was well tolerated and toxicity data will be presented acheter levitra

...
Maydaygax

lasix medication side effects In some embodiments, in which a post perturbation treatment is administered following integumental perturbation that does not lead to formation of a scab, the post perturbation treatment is administered within 15 minutes of, or 15 minutes, 30 minutes, 45 minutes, 1 hour, 2 hours, 4 hours, 6 hours, 8 hours, 12 hours, 18 hours, 1 day, 2 days, 3 days, 5 days, 7 days, 10 days, 2 weeks, or 3 weeks after integumental perturbation

...
ceteraree

stromectol crema This may explain the higher accuracy of T2W images as optimal assessment of depth of myometrial invasion requires evaluation of at least two orthogonal planes

...
Squancy

is lasix a blood thinner Girls who had chemo before puberty the time when periods begin or young women whose menstrual periods start back after chemo are at risk for early premature menopause

...
orikige

doxycycline drug interactions Three main types of autophagy have been described in plant cells the conserved micro autophagy and macro autophagy processes, as well as mega autophagy, an extreme form of autophagy functioning in PCD during development and pathogen attack 1

...
Enemexept

Millen AE, Wactawski Wende J, Pettinger M, et al things to do or avoid while taking clomid

...
Ornadia

were coated with 0 dapoxetina generico

...
Scieste

nolvadex price To determine whether metformins greater influence on ERО± cells reflects modulation of the ERО± protein, we determined ERО± total protein levels compared to untreated controls, and noted that 5 mM metformin markedly reduced ERО± abundance Fig 2B

Leave a Reply

Your email address will not be published.

सम्बन्धित खबरहरु

इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको यो युगमा मानिसले जानेर नजानी धेरै गल्ती गरिरहेका छन् । यी मध्ये एउटा अग्लो तकिया लगाउने

संसारमा यस्ता धेरै ठाउँ र रहस्य छन्, जसको बारेमा आजसम्म मानिस र वैज्ञानिकले पनि थाहा पाउन सकेका छैनन् । आज

साताको अन्तिम कारोबार दिन अर्थात् बिहीबार सेयर बजार स्थिर रहेको छ। गत कारोबार दिन २१८३ बिन्दुमा पुगेर बन्द भएको सेयर

जाडो माैसमको आगमनसँगै तपाईँको छालामा पानीको मात्रा कम हुन थाल्छ र छालाका धेरै समस्याहरू बढ्न थाल्छन् । यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा

Suggested