English

के हो होली, किन मनाइन्छ ?

चीरोत्थान, त्यसपछि होलिका दहन


वसन्त ऋतुको सुरुवात र फाल्गुण शुक्लपक्षको पूर्णिमा तिथिको अघिल्लो दिनको मध्यरात्रीमा होलिका दहन गरिन्छ । त्यसपछि भोलिपल्ट होली खेलिन्छ । नेपालका पहाडी क्षेत्रमा अघिल्लो दिन र तराईका क्षेत्रमा भोलिपल्ट होलीपर्व धुमधामसँग मनाइन्छ ।

कला र संस्कृतिले भरिपूर्ण नेपालमा मनाइने यो पर्व पनि प्रमुख पर्व मध्येको एक हो, जसले नेपाली कला र संस्कृतिलाई झल्काउँछ । यो पर्व घरपरिवार, साथीभाईहरूमा हर्षोल्लाससँग रंग दलेर मनाइने प्रचलन रहेको छ । साधारण भाषामा भन्दा साथीभाईबीच खुशी साटासाट गरेर होली मनाउने गरिन्छ ।

यसको पौराणिक आख्यान भने प्रह्लादको रक्षा सत्यनिष्ठाबाट भयो भन्ने अर्थमा प्रसिद्ध छ । होलिकाले प्रह्लादलाई आफ्नो काखमा राखेर जलाउन खोज्दै गर्दा प्रह्लाद सत्यमा रहेको हुनाले उनी जलेनन्, उल्टै होलिका आफै जलिन् ।

(प्रस्तुत छ, महेश संस्कृत गुरुकुलका प्राचार्य डा. गुरुप्रसाद सुवेदीसँग गरिएको कुराकानीमा आधारित होलीबारे जानकारीः)
के हो होली ?

सजिलो तरिकाले भन्नुपर्दा होली एकअर्कामा खुशी साटासाट गर्ने पर्व हो । होलिका राक्षस हिरण्य कश्यपकी बहिनी थिइन् । वेदमा यसको केही सूत्र होला, त्यो हामीलाई पनि थाहा छैन । यसको पौराणिक आख्यान भने प्रह्लादको रक्षा सत्यनिष्ठाबाट भयो भन्ने अर्थमा प्रसिद्ध छ । होलिकाले प्रह्लादलाई आफ्नो काखमा राखेर जलाउन खोज्दै गर्दा प्रह्लाद सत्यमा रहेको हुनाले उनी जलेनन्, उल्टै होलिका आफै जलिन् । अथवा असत्यलाई जहिले पनि सत्यले जित्छ भन्ने कुरा नै होलिका दहन हो, यसलाई वैदिक अनुष्ठान वैदिक यज्ञ, भन्नुभन्दा पनि यसका विभिन्न आयामहरूको सम्मिश्रण छ यहाँ ।

अर्को भनेको वसन्त ऋतुको आगमनको उत्सव, हामी प्रकृतिसँग सम्बन्ध राख्छौँ, त्यो पनि साथमा भएको देखिन्छ । अनि यता पुष्पोत्सवहरू, फूलहरू नयाँ फुल्ने, फक्रिने बेला भएको हुनाले प्रकृतिको पनि उत्सव हो । यो सबै भावनात्मक उत्सवहरूसँग होलिकाको पनि यो उत्सव मिसिएको हुनाले यो मिश्रित संस्कृति जस्तो देखिन्छ । र, यो पछि बिस्तारै विकसित हुँदै गएको जस्तो संस्कृति हो ।

होली भनेको सम्पूर्ण नेपालीहरूको चाड हो, वैदिक सत्य सनातन धर्मावलम्बीहरूका अनुयायीहरूको चाड हो । तर पनि यसमा विशेष कसको भन्ने अर्थमा एउटा वर्ण व्यवस्थाको कुरा छ ।

होली सम्बन्धि परम्परा

पहिला चीरोत्थान, त्यसपछि होलिका दहन र होलिका दहन सम्बन्धमा गरिने उत्सव यतिसम्म हाम्रो परम्परा हो, यो संस्कृतिसँग अनुकुल छ । तर, विशेष गरी अहिले नेपाली परम्परामा अलिकति उन्मादलाई अगाडि बढाउने गरी, जुन ढंगले अलि विकृति पनि भित्रेला भन्ने आशंका हुने गरी देखाइएको छ, यसको कुनै शास्त्रीय आधार छैन । र, हाम्रो संस्कृतिको मूल स्वरुप पनि होइन, यसलाई एउटा परिष्कृत ढंगले मनाउनुपर्ने हुन्छ ।

होली कसको चाड हो र कतिले मनाउँछन् ?

होली भनेको सम्पूर्ण नेपालीहरूको चाड हो, वैदिक सत्य सनातन धर्मावलम्बीहरूका अनुयायीहरूको चाड हो । तर पनि यसमा विशेष कसको भन्ने अर्थमा एउटा वर्ण व्यवस्थाको कुरा छ । सामान्यतया समाजका चार वर्गहरू भन्ने अर्थमा, जसले आ आफ्ना जिम्मेवारी बहन गर्दछन् । जस्तै रक्षाको जिम्मेवारी बहन गर्न रक्षा मन्त्रालयमा क्षत्रिय वर्ग भयो, अनि शिक्षा, पत्रकारिता, चेतना, चिन्तन, संस्कृति यो व्राह्मण वर्ग भयो । अर्थ, आपूर्ति जस्ता क्षेत्र वैश्य वर्ग भयो । सेवा, गृह यी सबै शुद्र वर्ग भए ।

यी चारवटा वर्गमध्ये एउटा प्रधानता हेर्दा, व्राह्मण, व्राह्मणत्व, सम्बन्धित जनै पूर्णिमा भयो, यसलाई हामीले ऋषितर्पणी भन्छौँ । किनभने ऋषि परम्पराको ज्ञानलाई आफ्नो जिम्मेवारीमा बहन गरेको हुनाले यो एउटा वौद्धिक वर्गले ऋषि तर्पणीलाई बढी मान्ने भए । जस्तै जनै यज्ञकर्मसँग सम्बन्धित छ, सबैलाई यो जनै आवश्यक पर्दैन । त्यसैले यसलाई यज्ञोपवित भनिन्छ । त्यो यज्ञोपवितसँग जोडिएको हुनाले श्रावण, महिनाको शुक्ल पक्षको पूर्णिमाको पर्व व्राह्मण चिन्तनसँग सम्बन्ध हुन्छ । त्यस्तै असत्यमाथि सत्यको जित भएको रूपमा रामले रावणलाई जितेको अवसरमा विजया दशमीलाई मानिन्छ । विजय भनेको शारीरिक बलसँग सम्बन्ध राख्ने भएकोले यो विजया दशैँवाला पर्व क्षेत्रियसँग सम्बन्धित छ ।

यो परम्परा राजपरिवारसँग जोडिएको कुरा सबैलाई थाहा नै छ । त्यतिबेला एक किसिमको होलिका त्यहाँ थियो भने अहिले नाच्ने गाउने र अलि बढी युवायुवतीहरू मातेर उच्छृंखल हुने प्रवृत्ति भने भारततिरबाट आयो ।

त्यस्तै धन कमाउने, लक्ष्मीको पूजा गर्ने भएकोले लक्ष्मी पूजा, दीपावली यिनीहरू वैश्यसँग सम्बन्ध राख्ने मानियो । त्यसपछि यो होलिका भने एक किसिमले अरु सामान सर्वसाधारणको मनोरञ्जनको साधन भएको हुनाले शुद्र वर्ग (सेवा वर्ग) का लागि भनियो । तर यसको विचित्रको रहस्य यहाँ के छ भने, हरेक व्यक्ति समय परिस्थितिअनुसार हरेक क्षणमा यो परिवर्तन पनि हुन्छ । जस्तै जन्मजातको रूपमा म व्राह्मण हूँ भन्नेले पनि जब, सेवाको काम गर्दछ, उ शुद्र हुन्छ । जब उ वौद्धिक चिन्तनमा निरन्तर लाग्छ, उ व्राह्मण जातमा हुन्छ । जब उ सुरक्षासम्बन्धि एउटा बल प्रयोग गर्नुपर्ने काममा एउटा जिम्मेवारी बहन गरेको हुन्छ, उ क्षेत्रियको धर्मलाई बहन गरिरहेको हुन्छ । जब व्राह्मण आर्थिक, कमाइको कुरो, कामहरू गर्दछ, उ वैश्य हुन्छ ।
त्यसैले वर्णव्यवस्था जो भनिएको छ, त्यसलाई उसको कर्मले र स्वभावले पनि अलग गरेको छ । जस अर्थमा विशेषता कसको वा यो कुन चिन्तनसँग सम्बन्ध छ भनेर वर्णलाई बढी उच्चारण गरेपनि हामी सबै मानिसहरू सबै समूहमा, सबै भावनामा एक हुनुपर्ने भएको हुनाले यो पर्व सबैको हो भन्न म हिच्किचाउँदिन ।

मूलतः हामी पौराणिक संस्कृति वेदसँग जोडिएका छौँ भने त्यो संस्कृति मूल पक्षमा जाँदा हामी अर्काबाट आएको हो भन्ने पक्षमा छैनौँ । त्यसैले यो हामी सबैको साझा पर्व हो ।

होली मौलिक वा आगन्तुक ?

नेपालमा पनि होलिका दहन धेरै पहिलादेखि नै हुन्थ्यो । यो परम्परा राजपरिवारसँग जोडिएको कुरा सबैलाई थाहा नै छ । त्यतिबेला एक किसिमको होलिका त्यहाँ थियो भने अहिले नाच्ने गाउने र अलि बढी युवायुवतीहरू मातेर उच्छृंखल हुने प्रवृत्ति भने भारततिरबाट आयो । त्यो संस्कृतिका विभिन्न स्वरुप, ठाउँ, परिवेश र स्वभावअनुसार चल्दै आए ।

संस्कृतिको कुन भागबाट आयो भनेर अध्ययन गर्दा यसका विभिन्न पाटा भेटिन्छन् । तर मूलतः हामी पौराणिक संस्कृति वेदसँग जोडिएका छौँ भने त्यो संस्कृति मूल पक्षमा जाँदा हामी अर्काबाट आएको हो भन्ने पक्षमा छैनौँ । त्यसैले यो हामी सबैको साझा पर्व हो ।



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित खबरहरु

लगभग ६ दशकदेखि बालअधिकारको लागि ‘राष्ट्रिय बाल दिवस’ मनाइदै आए पनि बालबालिकाहरुको अवस्थामा कुनै सुधार देखिएको छैन । यस क्षेत्रमा

सहरका स्थानीय रैथाने चिनियाँ नयाँ वर्षको उमंगमा उर्लिरहेका बेला गत आइतबार हङकङेली नेपालीहरूको लामै लर्को भने युङ लङ थिएटरतर्फ सोझिएको

वि विल राइज फाउन्डेसनका संस्थापक अध्यक्ष एवं तेक्वान्दो ग्रान्ड मास्टर तुलसीकुमार गुरुङले पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय म्याराथनका लागि नगद ५ लाख सहयोग

काठमाडौंका धीरज बस्नेत र आर्थिक बस्नेत पुरुष समलिङ्गी जोडी हुन् । उनीहरूले ६ महिनाअघि विवाह गरे । करिब डेढ वर्षको